Derdak / Wierzchowiska

Derdak, pustkowie leżące w dobrach Gruszczyce, obecnie nazwa nie występuje na mapach.

Mapa Gilly'ego 1802/3 r.

 1785

Źródło:
Agad, Księgi ziemskie i grodzkie sieradzkie, Libri relationum, sygn. 56-171, karty 161-162.
Dokument streścił Piotr Tameczka.

Dokument stanowi wpis do Ksiąg Grodzkich Starościńskich Sieradzkich sporządzony w sobotę po święcie św. Katarzyny Panny i Męczennicy, czyli 26 listopada 1785 roku, z powództwa Wielmożnego Jana z Kaliszkowic Załuskowskiego, Rotmistrza Wojsk Narodowych, będącego dziedzicem dóbr Jasionna Brudzewska oraz drugiej Jasionny wraz z przyległościami. Jan Załuskowski wnosi oficjalne zażalenie i manifest przeciwko sukcesorom i posesorom sąsiednich dóbr Gruszczyce, Cienia Mniejsza (Mała), Niedoń oraz dezerty Dolsko – to jest przeciwko Wielmożnemu Józefie z Łubieńskich, pozostałej wdowie małożonce (matce) po zmarłym Kajetanie Grodzickim, Cześniku Sieradzkim i Sędzim Grodzkim Ostrzeszowskim, a także jej dzieciom: synowi Józefowi oraz córkom Faustynie i Apolonii. Skarżący podnosi, że mimo podejmowanych przez niego prób zachowania sąsiedzkiej przyjaźni i ugodowego załatwiania sporów bez wchodzenia na drogę sądową, strona przeciwna oraz jej poddani dokonują ciągłych gwałtów, bezprawnych naruszeń posiadania oraz niszczenia dawnych granic. Wśród bezpośrednich przyczyn skargi opisano konkretne incydenty graniczne: pracowity Stanisław Wiercienia (Pustkowianin), poddany Grodzickiego, siejąc niwę po lewej stronie drogi "od Młyna Pogonia do Wojkowa", na stronie rowu idącego od Dolska, znacznie podorał stary rów graniczny. Następnie dnia 24 listopada 1785 roku pracowity Szymon Wiercienia, poddany z Niedonia, po tej samej stronie drogi, karczując nowinę na drugą stronę rowu ku Pogoniowi, całkowicie rozorał rów graniczny dzielący niwę Stanisława Wiercienia od nowo pozyskanej niwy Szymona. Jan Załuskowski wskazuje, że działania te zmierzają do celowego zatarcia trwałych znaków granicznych – a w szczególności rowu biegnącego od strugi Cienia aż do boru za drogą z Młyna Pogonia do Wojkowa, opisanego w manifeście złożonym w Grodzie Sieradzkim w 1774 roku – oraz do zignorowania najdawniejszych ustaleń granicznych z 1488 roku, gwarantujących Jasionnie jej kopce, narożniki i ścianę z opuszczoną (dezertą) wsią Dolsko. W manifeście zakwestionowano również prawną moc ugody granicznej z lat 1533 i 1534, sporządzonej prywatnie i bezprawnie przez Jaśnie Wielmożnego Jana Gruszczyńskiego, Kasztelana Inowrocławskiego i Starostę Sieradzkiego (ówczesnego dziedzica Gruszczyc, Cieni Małej, Niedonia i Dolska), z Imć Panią Głaniszewską i jej małoletnimi synami, jako zawartej z pokrzywdzeniem prawowitych dziedziców i wbrew pierwotnym dowodom. Dokument powołuje się ponadto na proces z lat 1638-1654 dotyczący utrzymania dawnych granic oraz na liczne dekrety Sądu Ziemskiego Sieradzkiego i Trybunału Piotrkowskiego. Oprócz sporów o miedzę, Jan Załuskowski oskarża sąsiadów o bezprawne dzierżenie gruntów wsi drugiej Jasionny, korzystanie z młynów leżących na gruncie Jasionnny (młyna Pogoń, młyna Wierzchowiska zwanego obecnie Derdak, młyna Wierciania oraz pustkowia zwanego Checwodka), stawianie poprzecznych składów przy rowie granicznym koło strugi Cienia, samowolne zaorywanie wspólnych pastwisk oraz ciągłe podsycanie niechęci i uciążanie poddanych Jasionny. Konkludując, Jan Załuskowski odwołuje się do granic z 1488 roku oraz późniejszych procesów i manifestów, uznaję ugodę z lat 1533–1534 za bezprawną i oświadcza, że będzie dochodził uchylenia wszelkich wyroków i naprawienia szkód przed właściwym sądem, zastrzegając sobie prawo do uzupełnienia lub poprawienia niniejszego zażalenia.

 

 

Notariusz Antoni Pstrokoński 1812

Pustkowie Derdak

Nro 13tio Młyn na Stawie o iednym Kole z drzewa Kostkowego z iedną Izbą – Dach pod snopkami, Komin z gliny nadmurowany, Drzwi czworo na biegunach, w Izbie okna dwa, Kominek z piecem z gliny, Komora iedna posowa na Izbie i Komorze z dyli.— we Młynie wał z dwiema ryfami i dwiema czopami żelaznemi, Kamieni dwa z wrzecionem, paprzycą i ponewką żelaznemi, kosz z tarcic, Skrzynia i puł skrzynek sosnowe, Schody iedne, Rynna na Koło od Stawu—Sciany złe przy pogrodkach, upust zły, Mostek na Rynnie. Do tego Stodoła i Oborka z Chlewikiem.